پیشگفتار

بسیاری از بیماری­ها به کندی پیشرفت می­کنند و زمانی علائم آنها ظاهر می­شد که دیگر کار از کار گذشته است.

اما خوشبختانه به کمک برخی بررسی­ها و آزمایش­ها می­توان قبل از اینکه خیلی دیر شود بعضی از بیماری­ها را شناسایی کرد. مثلا تشخیص کم کاری غده تیروئید در یک نوزاد و درمان آن از عقب ماندگی ذهنی کودک جلوگیری می­کند. به علاوه می­توان عوامل خطر (ریسک فاکتورها) را در برخی بیماری­ها شناسایی نمود و قبل از اینکه موجب بیماری شوند نسبت به کنترل آنها اقدام کرد.

مثال بارز در این زمینه چربی­های خون هستند. افزایش چربی­های خون یکی از مهم ترین عوامل گرفتگی رگ­های قلبی محسوب می­شود، که اگر زود تشخیص داده شود می­توان با کنترل آن از بروز گرفتگی عروق و سکته­های قلبی و مغزی پیشگیری نمود.

اما آیا نوع و فواصل انجام این بررسی­ها و آزمایش­ها در همه افراد یکسان و یکنواخت است؟ البته که اینطور نیست؛ نکته مهم این است که آزمایش­ها و بررسی­های لازم در سنین مختلف و نیز در دو جنس زن و مرد تفاوت­های زیادی با هم دارند. به همین دلیل آزمایش­ها و ارزیابی­های لازم در هر دو جنس را بر اساس طبقه بندی زیر بررسی می­کنیم:

  • دوران نوزدای و شیرخوارگی (0-2سالگی)

  • دوران کودکی و نوجوانی (2-12 سالگی)

  • دوران جوانی و میانسالی

  • سنین پس از 50 سالگی

  • پیش از ازدواج

  • پیش از بارداری و دوران بارداری

 

دوران نوزادی و شیرخوارگی

دوران نوزادی از بدو تولد تا پایان یک ماهگی و دوران شیرخوارگی از پایان یک ماهگی تا 24 ماهگی را شامل می­شود.

آزمایش­های ضروری در این دوران برای بررسی گروهی از بیماری­های متابولیک در نوزادان (تعدادی از اختلالات سوخت و ساز مادرزادی)، اختلالات هورمونی و بیماری­های خونی به کار می­رود که در صورت تشخیص به موقع می­توان از بروز آن­ها جلوگیری کرد و یا در برخی موارد از شدت آنها کاست.

مهم­ترین این بیماری­ها و آزمایش­های ضروری مربوط به آنها عبارتند از:

کم کاری مادرزادی تیروئید (هیپوتیروئیدی مادرزادی): حداقل باید آزمایش TSH انجام شود، اما برخی معتقدند که بهتر است مجموعه T4، T3 و TSH همزمان انجام پذیرد.

فنیل کتونوری (PKU): با تعیین فنیل آلانین سرم و ادرار.

گالاکتوزومی و فروکتوزمی: با بررسی قندهای احیاء کننده در ادرار.

بیماری شربت افرا: با جستجوی اسیدهای آمینه خاص در ادرار

بیماری فاویسم (حساسیت به باقلا، نفتالین و ترکیبات مشابه و برخی داروها): با اندازه گیری آنزیم مربوط در خون نوزاد.

 

رشد مادرزادی بیش از حد قشر غدد فوق کلیوی

اهمیت این بیماری­ها در این است که اگر به موقع تشخیص داده نشوند باعث بروز عوارض شدیدی از جمله عقب ماندگی ذهنی، صدمات جبران ناپذیر به دیگر اعضای بدن و به ندرت مرگ می­شوند. خوشبختانه امروزه با بهره گیری از تست­های آزمایشگاهی که به «تست­های غربالگری نوزادان» معروفند، تنها با گرفتن مقدار کمی خون از نوزاد می­توان این تست­ها را انجام داد. عموما این آزمایش­ها در دو مرحله انجام می­شوند. مرحله اول در 24 ساعت نخست پس از تولد و مرحله دوم معمولا دو هفته پس از تولد صورت می­گیرد. در صورت مثبت شدن و تأیید آنها با انجام آزمایش­های تکمیلی دیگر، پزشک معالج با توصیه­های غذایی و دارویی از بروز عوارض در نوزاد جلوگیری می­کند. نکته حائز اهمیت در مورد این اختلالات این است که برخی از نوزادان علیرغم داشتن ظاهر کاملا طبیعی (در بدو تولد) ممکن است دچار این بیماری­ها باشند لذا ضرورت دارد تا این آزمایش­­ها بر روی تمام نوزادان حتی آنهایی که ظاهرا سالم به نظر می­رسند انجام شود.

 

دوران کودکی (2-12 سال)

کودکان 2-6 ساله

  • حداقل سالی یک بار باید کودک از نظر قد، وزن، بینایی و شنوایی تحت بررسی قرار گیرد.

  • فشار خون کودک باید از 3 سالگی به بعد تحت نظر متخصص کودکان کنترل شود.

  • شمارش گلبول­های خونی (CBC) و اندازه گیری هموگلوبین برای تعیین کم خونی در 3 سالگی و نیز معاینه دندان­ها در این سن توصیه می­شود.

 

کودکان 7-12 ساله

  • در 9،7 و 12 سالگی اندازه گیری فشار خون، قد، وزن، و بررسی بینایی و شنوایی توصیه می­شود.

  • در صورتی که پزشک معالج کودک شما در بررسی­های خود به مورد خاصی برخورد کند برای او آزمایش­های تکمیلی دیگری را درخواست خواهد کرد.

 

دوران جوانی و میانسالی

رعایت چند اصل مهم در این سنین می­تواند تأثیر به سزایی در طراوت و شادابی فرد در دوران سالمندی داشته باشد.

این چند اصل ساده عبارتند از:

  • رعایت رژیم غذایی مناسب

  • ورزش و فعالیت­های بدنی

  • بررسی­های دوره­ای و انجام آزمایش­های منظم پزشکی

توجه:

برخی از آزمایش­های ضروری در این دوران در زنان و مردان با هم تفاوت دارند.

 

زنان

زنان 20-39 ساله

  • معاینه لگن: باید سالی یک بار توسط متخصص زنان و زایمان انجام شود.

  • آزمایش بررسی دهانه رحم (پاپ اسمیر):

  • انجام این تست پس از ازدواج، حداقل سالی یک بار توصیه می­شود.

  • معاینه پستان­ها از نظر توده: توسط پزشک حداقل هر 3 سال یکبار.

  • معاینه پوست: بررسی پوست از نظر وجود ضایعات و خال­هایی که احتمال سرطانی شدن دارند حداقل هر سه سال یک بار توصیه می­شود.

  • قند خون ناشتا و چربی­ها: به صفحات 5 و 6 مراجعه نمایید.

 

زنان 40-49 ساله

  • اندازه گیری فشار خون: حداقل هر سال یک بار

  • اندازه گیری چربی­های خون: هر 2 سال یک بار

  • اندازه گیری قند خون ناشتا: هر 2 سال یک بار

  • معاینه پستان، پوست و انجام پاپ اسمیر: حداقل سالی یک بار

  • ماموگرافی: این آزمون که به کمک اشعه ایکس انجام می­شود را باید هر سال یک بار انجام داد.

توجه:

آزمایش پاپ اسمیر برای شناخت زودرس سرطان دهانه رحم و همچنین التهاب و عفونت­های آن انجام می­شود. یادآوری این نکته مهم است که فرد از 72 ساعت قبل از انجام آزمایش باید از شستشوی داخل واژن با آب و مواد ضدعفونی کننده پرهیز نماید. به علاوه نمونه برداری نباید در دوران قاعدگی و یا خونریزی فعال انجام شود.

 

مردان

مردان 20-39 ساله

  • فشار خون: اندازه گیری فشار خون حداقل هر دو سال یک بار

  • پوست: بررسی و معاینه پوست حداقل هر 3 سال یک بار

  • قند خون ناشتا و چربی­ها: به صفحات 5 و 6 مراجعه نمائید.

 

مردان 40-49 ساله

  • فشار خون: اندازه گیری فشار خون حداقل هر سال یک بار

  • قند خون ناشتا: هر 2 سال یک بار

  • چربی­های خون: هر 2 سال یک بار

  • پوست: بررسی و معاینه پوست حداقل هر سال یک بار

توجه:

در این گروه سنی خصوصا در سنین 40-49 سال انجام آزمایش­های دیگری از جمله آزمایش نیتروژن اوره خون (BUN) و کراتینین جهت بررسی عملکرد کلیه­ها مفید است.

انجام آزمایش PSA و FreePSA: برای تشخیص زودرس سرطان پروستات سالی یک بار توصیه می­شود.

توجه:

مجموعه کامل چربی­های خون شامل کلسترول تام، کلسترول خوب (HDL-C)، کلسترول بد (LDL-C) و تری گلیسیریدهاست. در صورت انجام آزمایش مجموعه کامل چربی­ها باید 12-14 ساعت ناشتا باشید.

 

سنین پس از 50 سالگی

آزمایش­ها و بررسی­های این دوره از زندگی نیز در مردان و زنان تفاوت­هایی با هم دارد.

 

زنان

  • فشار خون: حداقل هر سال یک بار باید اندازه گیری شود.

  • چربی­های خون: هر سال یک بار

  • اندازه گیری قند خون ناشتا: هر سال یک بار

  • هورمون TSH (مربوط به فعالیت غده تیروئید): طبق نظر پزشک معالج

  • معاینه پوست، پستان­ها، معاینه لگن، پاپ اسمیر و ماموگرافی حداقل سالی یک بار باید انجام شود.

  • بررسی مدفوع از نظر وجود خون مخفی: این آزمایش برای تشخیص زودرس سرطان روده بزرگ که دومین عامل مرگ و میر زنان در اثر سرطان است انجام می­شود. انجام این تست به صورت سالیانه توصیه می­شود.

  • کولونوسکوپی: روشی است که برای بررسی روده بزرگ مورد استفاده قرار می­گیرد. بهتر است هر 5-10 سال یک بار و یا حتی با فواصل کمتر طبق نظر متخصص گوارش انجام شود.

  • سیگموئیدوسکوپی: نوعی روش آندوسکوپی است که برای بررسی بخش­های انتهایی روده بزرگ به کار رفته، انجام آن هر 3 سال یک بار توصیه می­شود.

  • آزمایش سنجش تراکم استخوان (دنسیتومتری استخوان): هر خانم در سنین پس از یائسگی حداقل باید یک بار مبادرت به انجام این بررسی نموده، پس از آن نوبت­های بعدی بر اساس میزان تراکم استخوان و نظر پزشک معالج تعیین خواهد شد.

 

مردان

  • اندازه گیری فشار خون: حداقل هر سال یک بار فشار خون باید اندازه گیری شود.

  • چربی­های خون: هر سال یک بار
  • قند خون ناشتا: هر سال یک بار

  • بررسی پروستات: تعیین اندازه پروستات به وسیله معاینه مقعدی توسط پزشک و یا انجام سونوگرافی حداقل سالی یک بار و همچنین آزمایش تعیین میزان Free PSA و PSA و نسبت آنها به هم حداقل یک بار در سال و نیز مقایسه مقدار PSA با مقدار اندازه گیری شده در سال گذشته توصیه می­شود توجه داشته باشید که سرطان پروستات در مردان رتبه نخست را در بین سرطان­ها دارد.

توجه:

آزمایش PSA در فردی که اخیرا توسط پزشک تحت معاینه پروستات قرار گرفته به مدت یک هفته و در کسی که مدت زیادی از دوچرخه خصوصا دوچرخه­های ثابت استفاده کرده است باید 24-48 ساعت به تعویق بیفتد و همچنین باید حداقل 48 ساعت از آخرین مقاربت یا دفع منی به هر دلیل گذشته باشد.

  • بررسی پوست: معاینه سطح پوست بدن حداقل سالی یک بار توصیه می­شود.

  • کولونوسکوپی: به جهت شیوع بالای سرطان­های روده بزرگ، انجام کولونوسکوپی حداقل هر 5-10 سال یک بار و یا حتی با فواصل کمتر طبق نظر متخصص گوارش توصیه می­شود.

  • سیگموئیدوسکوپی: نوعی روش آندوسکوپی است که برای بررسی بخش­های انتهایی روده بزرگ به کار رفته، انجام آن هر 3 سال یک بار توصیه می­شود.

 

دیگر بررسی­های ضروری در دوران سالمندی

علاوه بر معاینات و آزمایش­هایی که به آنها اشاره شد انجام آزمایش­های زیر نیز در سنین پس از 50 سالگی توصیه می­شود:

  • آزمایش شمارش سلول­های خون (CBC)، بررسی کم خونی، تعیین آهن سرم و ظرفیت تام اتصال آهن (TIBC) و نیز مقادیر ذخایر آهن (فریتین)، وهمچنین ویتامین B12 و اسید فولیک که هر دو در خونسازی مؤثر هستند.

 

بیماری قند (دیابت)

  • بیماری قند به جهت اهمیت خاصی که دارد جداگانه مورد بحث قرار می­گیرد.

  • بهترین آزمایش غربالگری بیماری قند آزمایش قند خون ناشتا است.

  • غربالگری بیماری دیابت شامل افراد زیر می­شود:

  • تمام افراد بالای سن 40 سال باید تحت آزمایش قند خون قرار گیرند. اگر نتیجه طبیعی بود این آزمایش باید هر دو سال یکبار و پس از 50 سالگی هر سال یکبار تکرار شود.

  • انجام آزمایش قند خون ناشتا در شرایط زیر بدون توجه به سن بیمار ضروری است:

  • سابقه ابتلا به بیماری دیابت نوع 2 در بستگان درجه اول

  • اگر حاصل تقسیم وزن بیمار به کیلوگرم بر قد او بر حسب متر به توان 2 بیشتر یا مساوی 25 باشد (به این شاخص BMI می­گویند).

  • زندگی بدون تحرک

  • در تمام بانوان باردار و خصوصا در خانمی که در دوره بارداری دچار دیابت شده، یا بچه­ای با وزن بیش از 4 کیلوگرم به دنیا آورده است.

  • اگر فردی دچار فشار خون بیش از 90/140 است. (این عدد در مورد افرادی که برای فشار خونشان دارو هم می­خورند صدق می­کند.)

  • اگر میزان کلسترول خوب (HDL-C) مساوی یا کمتر از 35 و تری گلیسیرید مساوی یا بیشتر از 250 میلی گرم در دسی لیتر است.

  • سابقه ابتلا به کیست­های متعدد تخمدان خصوصا در خانم­های جوان

  • سابقه بیماری­های عروقی چه عروق دست و پا و چه عروق قلبی یا مغزی

 

غربالگری چربی­های خون

افزایش چربی­های خون جدی ترین عامل خطر گرفتگی رگ­های قلب و سایر عروق بدن محسوب می­شود. قانون کلی که در این مورد وجود دارد این است که تمام افراد بالای 20 سال باید حداقل در یک نوبت تمام آزمایش­های چربی خون (شامل کلسترول تام خون، کلسترول خوب، کلسترول بد و تری گلیسیرید) را انجام دهند. در صورتی که نتایج طبیعی بود این آزمایش حداقل هر 5 سال یک بار باید تکرار شود. در صورت غیرطبیعی بودن نتایج و یا ابتلا به بیماری­هایی چون دیابت و یا بیماری­های قلبی عروقی و سکته مغزی، استعمال سیگار و چاقی مفرط حتما با پزشک معالج خود در مورد دستورات غذایی، دارویی و زمان انجام آزمایش بعدی مشورت نمایید.

 

پیش از ازدواج

در دوران قبل از ازدواج آزمایش­هایی برای زوجین درخواست می­شود که عبارتند از:

  • VDRL برای اطمینان از عدم ابتلا به سیفلیس

  • آزمایش شمارش سلول­های خونی

  • آزمایش گروه خون جهت شناسایی مادران RH منفی

  • آزمایش عدم اعتیاد

  • HIV برای اطمینان از عدم ابتلا به ایدز

 

پیش از بارداری و دوران بارداری

مراقبت­های بهداشتی زمان بارداری از اهمیت خاصی برخوردارند زیرا این مراقبت­ها سلامت حداقل دو نفر را (اگر جنین دوقلو نباشد!) تضمین می­کنند. مراقبت­های مورد بحث شامل معاینات بالینی و بررسی­های پاراکلینیکی (تست­های آزمایشگاهی و سونوگرافی) است.

  • VDRL برای اطمینان از عدم ابتلا به سیفلیس

  • آزمایش­های مربوط به سرخجه و هپاتیت B

  • آزمایش شمارش سلول­های خونی

  • HIV برای اطمینان از عدم ابتلا به ایدز

بطور کلی انجام 5 تست آزمایشگاهی زیر نیز در مورد زنان باردار توصیه می­شود که عبارتند از آزمایش اندازه­گیری آلفافیتوپروتئین (AFP)، آزمایش غربالگری دیابت حاملگی، آنتی بادی­های RH، عفونت­های مهبل (واژن) و سایر عفونت­ها.

 

اندازه گیری آلفافیتوپروتئین در سرم مادر:

این آزمایش بیشتر برای تشخیص نقایص لوله عصبی جنین (که بعدها مغز و نخاع را به وجود می­آورد) انجام می­شود. بهترین زمان اندازه گیری این ماده در خون مادر هفته­های 15-20 بارداری است. توجه داشته باشید که نتیجه این آزمایش­ها حتما باید توسط پزشک معالج تفسیر شده و در صورت نیاز مبادرت به انجام آزمایش­های بعدی و سونوگرافی شود.

 

غربالگری دیابت حاملگی:

مهمترین اختلال متابولیک مادر در طول بارداری دیابت حاملگی است. امروزه بسیاری از متخصصین و مراکز معتبر بر این عقیده­اند که باید غربالگری دیابت را در تمام زنان باردار انجام داد. بهترین زمان برای انجام این آزمایش هفته­های 24-28 حاملگی است؛ اما در مورد زنان باردار در معرض خطر یعنی کسانی که  ، سابقه مرده زایی، حداقل 2 بار سقط خودبخودی، تولد نوزاد با وزن مساوی یا بیشتر از 4 کیلوگرم، سابقه فامیلی دیابت و سابقه دیابت در حاملگی قبلی دارند، توصیه می­شود که در هنگام اولین مراجعه (پیش از هفته 24 و یا حداکثر بین هفته 24 تا 28 حاملگی) حتما از نظر دیابت مورد بررسی قرار گیرند. در این حالت پس از خوراندن 50 گرم گلوکز به فرد باردار قند خون وی پس از یک ساعت اندازه گیری می­شود؛ به این آزمایش تست چالش گلوکز (Glucose Challenge Test) GCT می­گویند.

اگر در این حالت قند خون بالای 132 میلی گرم در صد (در برخی منابع 140) بود باید تست G.T.T که یک تست سه مرحله­ای جهت بررسی قند خون است انجام پذیرد. توجه داشته باشید که انجام GCT نیاز به ناشتایی ندارد.

 

غربالگری مجدد برای آنتی بادی­های RH:

تعیین گروه خونی و مثبت و منفی بودن Rh باید در همه خانم­ها پیش از بارداری انجام شود و تمام زنان Rh منفی که در ابتدای حاملگی آمپول روگام (که برای حساسیت زدایی مادر استفاده می­شود) دریافت نکرده­اند باید بین هفته­های 26-28 حاملگی مورد آزمایش مجدد قرار گیرند. پزشک معالج براساس نتیجه آزمایش در زمینه تزریق آمپول روگام و یا سایر اقدامات لازم تصمیم خواهد گرفت.

 

بررسی عوامل عفونی در مادر:

غربالگری آنتی بادی­های ضد توکسوپلاسما، سرخجه، سیتومگالوویروس، و تب خال که جمعا تحت عنوان گروه TORCH نامیده می­شوند. این عوامل می­توانند با ایجاد عفونت در محیط رحم عوارض زیادی برای جنین برجابگذارند.

 

غربالگری عفونت­های واژن:

در برخی از زنان باردار میکروب­های ریزی در محیط واژن رشد می­کنند که می­توانند سبب عفونت کیسه جنین و پارگی زودرس آن شوند، برای تشخیص این وضعیت که می­تواند حیات جنین را به خطر بیندازد ساده­ترین کار آن است که هر خانم باردار تحت معاینه واژن قرار گرفته و نمونه­ای از ترشحات داخل واژن وی تهیه و به آزمایشگاه ارسال شود. توجه داشته باشید که این عفونت­ها غالبا بدون علامت هستند اما رسیدگی به آنها اهمیت خاصی دارد.

 

کلیه ی حقوق مادی و معنوی این وب سایت به آزمایشگاه پاتوبیولوژی پیشرو تعلق دارد

طراحی وب سایت و پشتیبانی : آنلاین سلامت دات کام